الف-جنبه ی غیر انتفاعی بودن آن
ب-جنبه عمومی وجامعیت آن بدین معنی که نیازمندی های بشری رابه طریق پیوسته وهمه جانبه وبرای عموم مورد توجه قرار میدهد.برخورداری از خدمات رفاهی که در گذشته محدود به گروههای خاصی از افراد جامعه(از قبیل مستمندان-یتیمان-معلولان وامثال آنان)
بوده است امروزه تغییر شکل یافته وشامل عامه مردم شده است.همچنین علاوه بر حفظ نقش درمان بر نامه های پیشگیری(از قبیل بیمه های اجتماعی-رفاه خانواده ها-کودکان وجوانان)
وناتوانائی وسازندگی(ازقبیل توسعه جامعه پرورش های خود یاری)رانیز شامل گردیده است.
2-نتایج اقتصادی واجتماعی حاصل از اجرای این برنامه ها علاوه بر تقسیم عدالت اجتماعی(کم کردن فاصله گروه هاوقشر های مختلف اجتماعی وترمیم وضع زندگی گروه های با سنجه محروم)عبارت خواهدبوداز بهبود کیفیت نیروی کار-تشویق افراد به پس انداز کردن-شرکت دادن موثر مردم در فعالیتهای عمرانی از طریق اعمال روشهای خود یاری-تقویت حس تعاون ودرک مسئولیت اجتماعی در افراد وبالاخره ایجاد آمادگی بیشتر در محیط برای پذیرش تغییرات وتحولات واصلاحات اجتماعی.
3-در برنامه سوم عمرانی کشور عنوان خاصی برای امور مربوط به رفاه اجتماعی در نظر گرفته نشده بودوبدین جهت هدفهای مشخص رادر قالب برنامه مزبور نمی توان مورد بررسی وسنجش قرارداد.علیهذااقداماتی که تاکنون از طریق سازمان های رفاهی (دولتی اجتماعی عمومی وخصوصی)در این زمینه صورت گرفته است.به طور اختصار زیاد بیان میشود.
5-بیمه های اجتماعی:
در حال حاضرسازمان هایی که اجرای بیمه های اجتماعی را بر عهده دارند عبارتنداز:
الف-سازمان بیمه های اجتماعی که گیرندگان مزدوحقوق در بخشهای خدمات وصنایع ومعادن را شامل میشود.
ب-صندق بازنشستگی کارمندان وابسته به سازمان امور اداری واستخدامی کشور
پ-سازمان بیمه ی کارمندان دولت وابسته به وزارت بهداری که درمان کارمندان دولت را به عهده دارد.
ت-شرکت سهامی بیمه ایران که با همکاری سازمان مرکزی تعاون روستایی وزارت کشاورزی بیمه روستائیان رابهعهده گرفته است.
هدف کلی برنامه چهارم رفاه اجتماعی:
هدف کلی برنامه ی رفاه اجتماعی آن است که به تدریج کلیه فعالیتهای رفاهی از جنبه خیریه ومحدود فعلی واز صورت چاره جوئی مشکلات ودردهای اجتماعی خارج شود وتحت نظارت دولت وبه صورت یک وظیفه عمومی وبه شکلی سازمان یافته ومنطبق بر معیارهای علمی در آیدودرعین حال با خدمات رفاهی سازمان های مختلف عمومی-اجتماعی وخصوصی هماهنگ شود تا استفاده کردن ازحداقل خدمات وبهره مند شدن از حقوق اجتماعی برای همگان ممکن ومیسر باشدودر نتیجه عدالت اجتماعی در میان کلیه گروههای جامعه تعمیم یابد واز نیروههای نهفته بعضی گروهها نیز در راه مصلحت عمومی ورشد ملی بهره برداری شود.
برنامه های مشخص وسیاست های اجرایی:
برنامه های مشخص رفاه اجتماعی شامل امور زیر خواهد بود:
بیمه های اجتماعی-رفاه خانواده وکودک-رفاه جوانان-رفاه کارگران-رفاه روستائیان-رفاه ونو توانهئی گروه های خاص-آموزش وتحقیقات دررفاه اجتماعی بدیهی است که برنامه چهارم جوابگوی کلیه نیازمندیهای کشور در زمینه ی خدمات رفاهی نخواهد بود.
اموزش وتحقیقات‘بزرگترین مشکلی که در مورد انجام خدمات رفاهی وجود دارد نبودن کادر متخصص آزموده است.به منظور از بین بردن این مشکل واجرای برنامه های جدید.در برنامه ی چهارم بسط وتوسعه آموزش کادر فنی مورد نیاز مورد توجه وتاکید قرار خواهد گرفت.سیاست کلی وخط مشی-سیاست کلی بر این اصل پایه گذاری شده است که نقش اساسی در تامین خدمات رفاهی به عهده دولت باشد.
مسئولیت ووظایف دولت در سطح مملکتی عبارت خواهد بود از:
برنامه ریزی تعیین سیاست کلی والویت ها تخصیص اعتبارات وتوزیع آن در مناطق مختلف بر مبنای احتیاجات وعقب ماندگی های نسبی ایجاد هماهنگی- تعیین ضوابط- نظارت- تنظیم مقررات- آموزش وتحقیقات در سطح منطقه بر آورد احتیاجات منطقه ای وکمک به برنامه ریزی- هماهنگی- نظارت واجرا(در صورتی که سازمان های اجتماعی وخصوصی قدرت جوابگویی به نیازمندی های مبرم محلی را نداشته باشند.)
به منظور ایجاد هماهنگی وبرقراری نظم در کار برنامه ریزی، جلوگیری از دوباره کاری وتداخل وظایف وبرای اجتناب از اتلاف منابع مالی وانسانی، یک شورای عالی رفاه اجتماعی به ریاست شاه با عضویت نمایندگان سازمان برنامه ودستگاه های اجرایی دولتی عام المنفعه وخصوصی که در زمینه خدمات رفاهی- تعیین وتفکیک وظایف سازمان های اجتماعی- بررسی واظهار نظردر مورد لوایح وآیین نامه های مربوط به رفاه اجتماعی وبالا بردن استاندارد خدمات رفاهی را به عهده دارد.
به پیروی از سیاست عمومی عدم تمرکز امور وواگذاری کارهای مردم به مردم، طی برنامه ی چهارم بسط خدمات عام المنفعه( از قبیل سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی شیر وخورشید سرخ ایران- جمعیت خیریه فرح پهلوی) یا سازمان های محلی( از قبیل انجمن های ده وشهر) تحت نظارت شورای عالی رفاه اجتماعی وبر طبق معیار های مشخص انجام خواهد شد.
توصیه می شود که فعالیت های اجتماعی وعام المنفعه یسازمان اوقاف ونیروهای مسلح ارتش شاهنشاهی تحت رهبری شورای عالی رفاه اجتماعی قرار گرفته وبا هدف های این برنامه هماهنگ گردد.
در تعیین تقدم طرح ها وتخصیص اعتبارات، برنامه هایی مورد تأکید خواهند بود که بیشتری از مردم را شامل شوند وجنبه پیشگیری وسازندگی داشته باشند وبرنامه های نو توانایی گروه های خاص ، آن دسته از گروه ها مورد توجه خواهند بود که برای باز یافتن نیروی کار وفعالیت آمادگی بیشتری داشته باشند وبتوانند مدت طولانی تری خودوجامعه را از ثمرات کار خویش بر خوردار سازند.
کوشش خواهد شد که در مقابل خدمات ارائه شده اجرتی متناسب با در آمد خانواده- در یافت شود. واین کار( دریافت اجرت) به هیچ وجه جنبهی انتفاعی برای موسسه مربوطه نخواهد داشت. بلکه صرفا" به منظور تقویت حس مسولیت واتکای به نفس نزد افراد وخانواده ها انجام خواهد شد. خدمات رایگان فقط در مورد پیران- کودکان خردسال بی سرپرست- از کار افتادگان وکسانی که هیچ نوع منبع در آمد نداشته باشند ارائه خواهد شد.
گسترش خدمات رفاهی منوط به وجود کارکنان فنی ومتخصص می باشد بنابراین لازم است که علاوه بر برنامه های پرورش کادر جدید، آموزش ضمن خدمت نیز مورد توجه خاص قرار می گیرد.
خدمات رفاهی تدریجا به صورت تلفیق شده در مراکز چند وظیفه ای ارائه خواهد شد. به عنوان مثال در مراکز جوانان علاوه بر امور ورزشی، رهبری وتعاونی وحرفه ای وآموزشی نیز مورد توجه خواهد بود. همچنین در اجرای برنامه های رفاه خانواده، اندرزگا ه ها یموجود به مراکز چند وظیفه ای که نقش وسیعتری را ایفا خواهند کرد تبدیل می شود.
طی برنامه ی چهارم در مقررات وقوانینی با نیاز مندیهای اجتماعی امروزی ونیاز مندیهای ناشی از اجرای بر نامه های توسعهی اجتماعی تطابق ندارند تجدید نظر خواهد شد وهمگامی لازم بین واحد قانون گذاری ودستگا ه های بر نامه ریزی واجرایی از طریق کمیته حقوقی شورای عالی رفاه اجتماعی به وجود خواهد آمد.
حد اکثر استفاده از منابع خصوصی داخلی وهمکاری های ساز ما ن های بین المللی در قالب بر نا مه برای پیشبردن خدمات رفاهی به عمل خواهد آمد.
بر اساس مطالعاتی که طی برنا مه چهارم صورت گرفت، از یک طرف الویت های دیگری مشخص گردید که بر اساس آن رفاه اجتماعی در برنامه پنجم گروه های جدیدی را در بر می گیرد( معلمان وآسیب دیدگان) وفعالیت جدیدی را آغاز می نماید. ( مشارکت وارتباطات اجتماعی) واز سوی دیگر امور مربوط به رفاه جوانان، ورزش وپیشاهنگی یک فصل اعتباری را به خود اختصلاص می دهد. ضمنا" به علت اهمیت بیمه های اجتماعی، برنامه مذکور با بینشی وسیعتر به نام تأمین اجتماعی خوانده شده وحدود وشمول آن گسترش یافته است.
بر اساس این تغییرات، فصل تأمین ورفاه اجتماعی در برنامه پنجم برنامه های زیر را در بر خواهد داشت:
الف: برنامه بیمه های اجتماعی مزد وحقوق بگیران غیر کارمند.
ب:برنامه بیمه های اجتماعی روستاییان.
ت: برنامه خدمات رفاهی که گروه های زیر را در بر می گیرد: خانواده وکودک، کودکان بی سر پرست، کارگران، سالمندان ومعلمان وآسیب دیدگان.
ث: برنامه توان بخشی گروه های خاص شامل معلولین، روانی وجسمی.
ج:برنامه آموزش وتحقیقات در تأمین ورفاه اجتماعی.
خدمات رفاهی:
هدف کلی برنامه چهارم در زمینه رفاه اجتماعی آن بوده است که به تدریج کلیه فعالیت های رفاهی از جنبه خیریه ومحدود واز صورت چاره جویی موقت مشکلات ودردهای اجتماعی خارج شده وتحت نظارت دولت به صورت یک وظیفه عمومی به شکلی سازمان یافته ومنطبق بر معیار های مشخص در آید ودر عین حال خدمات رفاهی کلیهی سازمان های مختلف عمومیعام المنفعه وخصوصی هماهنگ شود وتا استفاده از حد اقل خدمات وبهره مند شدن از حقوق اجتماعی برای همگان به تدریج ممکن ومیسر باشد.
فعالیت های مورد نظر در برنامه چهارم در جهت تحقق این هدف مشتمل بر 4 برنامه به شرح زیر آمده است:
الف: بیمه های اجتماعی
ب: بر نامه خدمات رفاهی شامل رفاه خانواده وکودک، رفاه جوانان، رفاه کگارگران، رفاه روستاییان وتوان بخشی معلولین.
پ: برنامهی تربیت بدنی وتفریحات سالم.
ت: برنامهی آموزش کادر فنی وتحقیقات. اجرای هر یک از برنلامه های رفاه اجتماعی به تناسب نوع فعالیت بر عهده یکی از وزارتخانه ها وسازمان های دولتی واگذار شد واز نظر هماهنگی تشکیل یک شورای عالی رفاه اجتماعی به ریاست شاه پیش بینی گردید.
تأمین ورفاه اجتماعی در برنامه پنجم:
تأمین اجتماعی:
مجموعه تدابیر واقداماتی است که هدف های زیر را تحقق بخشد: -تأمین زندگی افراد کشور وارائه خدمات لازم به آنان به هنگامن وقوع حوادث وخطرات.
-تأمین حمایت مقتضی ومطلوب در مورد افراد خانواده در صورت فوت یا از کار افتادگی سرپرست که منجر به از دست دادن منبع در آمد آنان می شود.
- تأمین معیشت به موقع پیری وناتنوانی، بیکاری. تأمین مراقبت های پزشکی ودرمانی در زمان بیماری ووضع حمل.
-تأمین کمک های اجتماعی وتعاونی ضروری. با توجه به شرایط وامکانات موجود وویژگی های جوامع شهری وروستایی کشور، شمول موارد تأمین اجتماعی که در قالب حمایت ها وخدمات بیمه همگانی اجباری قرار داردبه شرح زیر است:
بیمه حوادث ناشی از کار وبیماری های حرفه ای وعواقب آن ها- بیمه های فوت- بازنشستگی- بیکاری- بیماری ووضع حمل وکمک های نقدی ضروری.
تأمین اجتماعی در برنامه پنجم مشتمل بر سه بر نامه به شرح زیر است:
بیمه های اجتماعی کارگران- برنامه بیمه های اجتماعی کارمندان کارکنالن مستقل وگروه های متشکل دیگر- برنامه بیمه های اجتماعی روستاییان.
هدف خدمنات رفاه اجتماعی، تأمین حد اقل رفاه برای گروه های اجتماعی است که به دلایل محرومیت نسبی ویا به دلایل خاص اجتماعی حائز اهمیت هستند. اولیتن اقدام در رزاه ارائه خدمات موردنظر شناخت جامعه نیاز مند وتشخیص نیاز مندی های اساسی آن است.
ضوابطی که در برنامه پنجم مبنای این شناسایی قرار گرفته عبارتند از:
1.پایین بودن سطح در آمد.
2.اهمیت اجتماعی گروه.
3.نا توانی وآسیب پذیری.
سیاست های اساسی برنامعه خدمات رفاهی مبتنی بر اصول زیر است:
· تشویق وجلب کمک های طبقات مرفه به منظور رسیدن به هدف های برنامه.
· استفاده از نهاد های سنتی( مانند اوقاف) برای نیل به هدف های رفاه.
· بررسی وتجدید نظر در برخی از قوانین وتشکیلات به منظور انطباق آنها با دگرگونی های اجتماعی وهدف های برنامه پنجم.
· رعایت کامل اصل عدم تمرکز واستفاده وسیع از سازمان های محلی در اجرای برنامه ها.
· کوشش در مشارکت دادن افراد سرویس گیرنده در ارائه خدمات یا شرکت در هزینه ها وجلب خودیاری آنان.
ایجاد هماهنگی در خدمات اجتماعی از طریق تقویت دبیر خانه.
تأمین اجتماعی وعرضه خدمات رفاهی:
هدف اساسی برنامه های تأمین اجتماعی وعرضه خدمات رفاهی در برنامه عمرانی ششم کشور اعتلای برخی از جنبه های اساسی کیفیت زندگی وبهزیستی همگانی در جامعه ایرانی است ووظایفی که در محدوده این فصل برخی از شاخص های اساسی رفاهی را در بر می گیرد به طور کلی:
1.گسترش مطلوب ومنطقی تأمین اجتماعی از طریق گسترش پوشش انواع بیمه های اجتماعی (در حد امکانات عرضه خدمات ضروری) به همه گروه های اجتماعی بر اسساس الویت های برنامه.
1. گسترش عرضه خدمات رفاهی برای گروه های کم بهره وگروه های نیاز مند به خدمات خاص در حد امکان.
2. ایجاد زمینه های لازم برای مشارکت مردم در امور رفاهی.
در نظر گرفتن الویت های ویژه در برنامه تأمین اجتماعی وعرضه خدمات رفاهی.
اول: تأمین اجتماعی:
هدف های اساسی تأمین اجتماعی گسترش مطلوب پوشش انواع بیمه های اجتماعی مانند بیمه های درمانی، بازنشستگی، فوت، از کار افتادگی وبیکاری در مورد مزد وحقوق بگیران وگسترش تدریجی پوشش بیمه درمانی در مورد روستاییان وصاحبان مشاغل آزاد در بهره مند ساختن تدریجی آنان از سایر موارد بیمه های اجتماعی در حد امکانات مالی وامکانات نیروی انسانی وامکانات عرضه خدمات لازم می باشد.
سیاست های کلی مورد عمل به شرح زیر خواهد بود:
1. نظام عرضهی خدمات تأمین اجتماعی به صورت نظام بیمه ای وهمراه با مشارکت مالی بیمه شده، کارفرما ودولت فعالیت های خود را در برنامه ششم گسترش خواهد داد. در مورد بیمه درمانی با ایجاد وگسترش تدریجی فرانشیز، مشارکت مستقیم نیز تا حد امکان تأمینت خواهد گردید.
2. موازین اصل عدم تمرکز ومنطقه ای کردن عملیات اجرایی وتشویق مردم به مشارکت در تأمین اجتماعی در برنامه ششم مورد توجه خواهد بود.
3. بکار انداختن ذخایر صندوق تأمین اجتماعی در سرمایه گذاری های تولیدی در برنامه ششم گسترش خواهد یافت.
4. با توجه به اصل هفدهم انقلاب ورهنمود های اولین سمینار ملی رفاه اجتماعی الویت برنامه های تأمین اجتماعی در سطح روستا ها خواهد بود.
دوم: عرضه خدمات رفاهی:
هدف اساسی عرضه خدمات رفاهی تأمین نیاز مندی های اساسی زندگی برای گروه های کم بهره اجتماعی ومناطق کمتر توسعه یافته کشور وبهزیستی گروه های خاص نیاز مند در قالب یک نظام همبسته عرضه خدمات همراه با تجهیز ومشارکت استفاده کنندگان وتجهیز منابع بخش خصوصی در عرضه خدمات رفاهی است.
خط مشی کلی طی دوران برنامه عمرانی ششم به قرار زیر است:
نظام عرضه خدمات رفاه اجتماعی در طول برنامه ششم در چارچوب شبکه خدماتی جامع ارائه می گردد. در اینم شبکه ارتباط واحد های خدماتی کوچکتر وتک وظیفه ای با واحد های بزرگتر وچند وظیفه ای روشن خواهد گردید وایجاد تأسیسات رفاهی جدید بر این مبنی صورت خواهد گرفت. در زمینه خدمات رفاهی، توانبخشی ودفاع اجتماعی، ایجاد سازمان های ملی رفاهی که به صورت چند منظوره عمل نماید با حمایت مالی وفنی دولت مورد تاید است به صورتی که با گسترش فعالیت های خود در جهت تجهیز حد اکثر منابع ودر آمد های اختصاصی تدریجا" از میزان اتکاء به این سازمان ها به بودجه عمومی کاسته می شود. بر همین اساس دولت در برنامه گذاری های رفاه اجتماعی به ماهیت چند بخشی بودن اکثر برنامه ها وفعالیت ها توجه ویژه مبذول خواهد داشت.
کوشش خواهد گردید تا از طریق سیاست های تشویقی مانند معافیت های مالیاتی وهمچنین بر مبنای نهاد ها وسنتهای مدهبی وفرهنگی مشارکت بخش خصوصی در تقبل قسمتی از هزینه ها بیش از پیش جلب گردد. همچنین ادامه معافیت های مالیاتی، گمرکی وعوارض برای ساز مان های عام المنفعه مورد تأکید است. نظام عرضه خدمات داوطلبانه، نظامی واحد وهماهنگ خواهد بود که به صورت چند منظوره عمل نماید واز خدمات داوطلبانه بر حسب مهارت وامکانات آنها در زمینه های مختلف اضطراری یا مستمربهره گیرد.
سوم: گسترش نهاد های مشارکتی:
مشارکت به معنای واقعی یعنی ایجاد تحول در ساختار اقتصادی، اجتماعی وسیاسی به نحوی که اکثریت مردم ضمن ایفای نقش سلزنده خود در تولید محصولات مادی ومعنوی بتوانند به نیاز ها وآرمان های خود پاسخگو باشند. این امر مستلزم ایجاد فضایی است که در آن مردم بتوانند نقش مهمی در اخذ تصمیمات اقتصادی، اجتماعی وسیاسی داشته باشند. با توجه به این تعریف عرضه خدمات رفاهی در برنامه ششم عمرانی ککشور به گونه ای طرح ریزی گردیده است که این خدمات تا حد امکان به صورت همبسته وبا مشارکت مردم به اجتماعات کوچک محلی که واحد اصلی آن روستا است عرضه گردد.
بنابر این پیشنهاد می شود که واحد اصلی عرضه خدمات رفاهی در روستا "خانه روستا" ودر شهر "خانه محله" باشد.
مشارکت رفاهی خود از جنبه های مشارکت اجتماعی است زیرا مشارکت اجتماعی تنها وسیله ای برای دست یافتن به هدف های اقتصادی واجتماعی وسیاسی نیست بلکه خود یک نیاز عمده انسانی است واز این نظر یکی از ابعاد اصلی رفاه به شمار می رود. دستیابی به این امر نیز تنها از طریق عدم تمرکز، تخصیص منابع در نزدیک ترین سطوح کشوری، توزیع مراکز تصمیم گیری ونظارت بر ارائه خدمات وبالا خره شرکت دادن مستقیم مردم در امور اجتماعی مربوط به خود میسر است.
در این راه لازم است به طور کلی اصول زیر در جهت فراهم ساختن موجبات تقویت مبانی نهاد های مشارکتی مردم مورد توجه قرار گیرد:
1. اتخاذ سیاست عدم تمرکز به معنای واگذاری اختیارات لازم به استان ها وشهرستان ها وبخش ها وروستاها با تأمین امکانات شایسته اجرایی وتخصیص منابع متناسب.
2. تشویق تشکل اجتماعی در جهت ایجاد ساخت های ارتباطی وتقویت آنها از طریق تجهیز سیاسی واجتماعی.
3. بالا بردن سطح آگاهی عمومی به منظور تقویت هر چه بیشتر مبانی مشارکت.
چهارم: الویت ها وگروه های بهره مند از خدمات رفاهی:
الویت های عرضه خدمات رفاهی به طور کلی شامل گروه های کم بهره، مناطق کم توسعه یافته، محلات کم بهره شهری، مناطق روستایی وگروه های نیاز مند به خدمات خاص می باشد.
خط مشی های خاص بر نامه عرضه خدمات رفاهی متوجه ارائه خدمات به گروه های اجتماعی نیاز مند با توجه به امکانات مالی وامکانات نیروی انسانی وامکانات عرضه خدمات ضروری به شرح زیر است:
1. بهزیستی کودکان کم بهره از طریق مراقبت های روزانه وتغذیه در مهد های کودک وسر پرستی ونگهداری کودکان بی سرپرست.
2. بهزیستی سالمندان از طریق فراهم آوردن امکانات لازم رفاهی برای آنان در خانواده ها وحمایت از سالمندان بی سرپرست.
3. بهزیستی خانواده های بی سرپرست از طریق اعطای کمک های نظارت شده ومددکاری اجتماعی با تأکید خاص بر حرفه آموزش اعضای خانواده به منظور آماده ساختن آنان برای زندگی سالم ومتکی به خود واحتراز از گدا پروری.
4. بهزیستی کار کنان وکارگران در واحد های صنعتی واداری بخش دولتی وبخش خصوصی با تجهیز امکانات موجود وبا مشارکت خود آنان واز طریق گسرشض تفاوت ها وامکانات اعتباری وموسسات خاص رفاهی مانند مهدکودک، باشگاه ، استراحتگاه ووسایل رفت وآمد.
منابع:
برنامه عمرانی چهارم کشور(51-1347)
برنامه عمرانی پنجم کشور(1356-1352)
برنامه عمرانی ششم کشور(2541-2537)